Loyaliteitsconflict bij een scheiding: als kiezen voelt als verliezen

Een kind van gescheiden ouders kan van beide ouders houden. Toch kan een scheiding ervoor zorgen dat een kind het gevoel krijgt dat het moet kiezen. Voor papa of mama, voor de ene ouder of de andere. Dat kan leiden tot een loyaliteitsconflict.

In deze blog lees je wat een loyaliteitsconflict is, hoe het ontstaat tijdens een scheiding, welke signalen erop kunnen wijzen en wat ouders kunnen doen om hun kind zoveel mogelijk buiten het conflict te houden. Bij Scheiden doe je samen staat daarbij één uitgangspunt centraal: een scheiding verandert de relatie tussen ouders, maar een kind hoeft niet te kiezen tussen zijn ouders.

Wat is een loyaliteitsconflict?

Loyaliteit is de verbondenheid die iemand voelt met een ander. Binnen een gezin is die verbondenheid vaak sterk en vanzelfsprekend.

Een kind kan bijvoorbeeld boos zijn op zijn vader én van hem houden. Het kan verdriet hebben om wat moeder heeft gedaan en toch willen dat het goed met haar gaat. Een kind kan loyaal zijn aan beide ouders.

Tijdens een scheiding kan die dubbele loyaliteit onder druk komen te staan. Een loyaliteitsconflict ontstaat wanneer een kind het gevoel krijgt dat het niet vrijuit van beide ouders kan houden of dat het moet kiezen tussen hen.

Hoe ontstaat een loyaliteitsconflict bij een scheiding?

Een loyaliteitsconflict ontstaat niet alleen wanneer een ouder letterlijk tegen een kind zegt dat het moet kiezen. Vaak gebeurt het veel subtieler.

Een ouder kan bijvoorbeeld zeggen:

“Je vindt het toch ook niet normaal wat mama doet?”

Of:

“Je hoeft papa niet te vertellen dat we hierover hebben gesproken.”

Voor een volwassene lijken dit misschien losse opmerkingen. Voor een kind kunnen ze veel betekenis hebben. Het kan hierdoor het gevoel krijgen dat liefde voor de ene ouder iets zegt over de andere ouder.

Het kind kan bijvoorbeeld denken:

“Als ik het leuk heb bij papa, doet mama dat verdriet.”

Of:

“Als ik tegen mama vertel dat ik papa mis, wordt ze boos.”

Het kind krijgt daarmee niet alleen te maken met zijn eigen emoties, maar ook met de emoties en verwachtingen van zijn ouders. Dat is een zware verantwoordelijkheid voor een kind.

Het gevoel dat je moet kiezen

De kern van een loyaliteitsconflict is vaak het gevoel dat je moet kiezen. Maar een kind wil meestal helemaal niet kiezen.

Wanneer een kind zegt:

“Ik wil vanavond bij mama blijven.”

betekent dat niet automatisch:

“Ik kies voor mama.”

En wanneer een kind zegt:

“Ik mis papa.”

betekent dat niet:

“Ik ben tegen jou.”

Ook wanneer een kind een fijne tijd heeft gehad bij de andere ouder, betekent dat niet dat die ouder een betere ouder is. Het betekent meestal simpelweg dat het kind ruimte wil hebben voor beide ouders.

Een kind hoeft niet te weten wie er gelijk heeft. Het hoeft geen boodschapper te zijn en het hoeft geen geheimen voor de andere ouder te bewaren.

Een kind mag van beide ouders houden.

Hoe herken je een loyaliteitsconflict bij een kind?

Een loyaliteitsconflict is niet altijd direct zichtbaar. Sommige kinderen praten erover, terwijl andere kinderen hun gevoelens juist voor zichzelf houden.

Mogelijke signalen zijn:

• moeite met de overgang van de ene ouder naar de andere;
• verdriet bij het afscheid;
• opvallend weinig emoties laten zien;
• niet durven vertellen dat het leuk was bij de andere ouder;
• zich verantwoordelijk voelen voor het geluk van een ouder;
• proberen ruzies tussen ouders te voorkomen;
• zich sterk aanpassen aan wat een ouder wil horen;
• angstig, boos of verdrietig gedrag;
• lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak;
• het gevoel hebben dat het voor één ouder moet zorgen.

Soms lijkt een kind daardoor juist heel makkelijk. Maar makkelijk gedrag betekent niet automatisch dat een kind geen last heeft van de scheiding. Een kind kan zich bijvoorbeeld extreem goed gaan gedragen om een ouder niet extra verdrietig te maken, terwijl een ander kind zich juist terugtrekt of boos wordt.

Kijk daarom niet alleen naar het gedrag, maar ook naar wat er achter dat gedrag kan zitten.

Loyaliteitsconflict en hechting

Kinderen hebben na een scheiding behoefte aan veiligheid, stabiliteit en ruimte om een relatie met beide ouders te onderhouden. Wanneer een kind voortdurend het gevoel heeft dat het moet kiezen, kan dat extra spanning opleveren.

Daarom is het belangrijk dat ouders duidelijk maken:

“Je hoeft niet tussen ons te kiezen.”

En:

“Je mag van papa én van mama houden.”

Dat betekent niet dat ouders hun eigen emoties moeten verbergen. Een scheiding kan ontzettend pijnlijk zijn en verdriet, boosheid of teleurstelling zijn normaal. Het verschil zit erin dat het kind niet verantwoordelijk wordt gemaakt voor die emoties.

Wat kunnen ouders doen om een loyaliteitsconflict te voorkomen?

Ouders kunnen veel doen om hun kind ruimte te geven voor beide ouders.

1. Geef je kind toestemming om van beide ouders te houden

Het kan moeilijk zijn wanneer je kind enthousiast vertelt over een leuke dag bij je ex-partner. Toch kan een eenvoudige reactie helpen:

“Wat fijn dat je het leuk hebt gehad.”

Daarmee laat je zien dat je kind geen keuze hoeft te maken.

2. Vraag niet bij wie je kind liever is

Vragen als:

“Bij wie wil je liever wonen?”

of:

“Wie heeft volgens jou gelijk?”

kunnen een kind in een moeilijke positie brengen. Het kind hoeft geen rechter te zijn tussen zijn ouders.

3. Gebruik je kind niet als boodschapper

Zeg liever niet:

“Zeg tegen papa dat hij de spullen morgen moet meenemen.”

Communiceer rechtstreeks met de andere ouder. Hoe minder praktische en emotionele zaken via het kind lopen, hoe minder het tussen de ouders komt te staan.

4. Praat niet negatief over de andere ouder

Je hoeft je eigen mening over je ex-partner niet te veranderen. Maar je kind hoeft niet te worden overtuigd van jouw gelijk. Een kind mag een eigen relatie met beide ouders hebben.

5. Geef ruimte aan alle gevoelens

Een kind mag verdrietig zijn omdat het naar de andere ouder gaat. Het mag die ouder missen, het daar leuk hebben en daarna weer blij zijn om naar jou terug te gaan.

Die gevoelens sluiten elkaar niet uit.

6. Maak je kind niet verantwoordelijk voor jouw emoties

Je mag als ouder verdriet hebben en een scheiding moeilijk vinden. Maar je kind hoeft jouw verdriet niet op te lossen. Een kind is een kind en geen emotionele steunpilaar van een ouder.

7. Kijk steeds vanuit het kind

Bij belangrijke beslissingen kan het helpen om jezelf niet alleen af te vragen:

“Wat vind ik eerlijk?”

maar vooral:

“Wat heeft ons kind nu nodig?”

Die twee antwoorden zijn niet altijd hetzelfde.

Loyaliteitsconflict bij volwassenen

Een loyaliteitsconflict houdt niet automatisch op wanneer iemand volwassen wordt. Ook volwassenen kunnen spanning ervaren wanneer zij loyaal zijn aan meerdere mensen die tegenover elkaar staan.

Een volwassen kind van gescheiden ouders

Stel dat ouders jaren geleden zijn gescheiden. Een volwassen zoon heeft een goede relatie met zijn vader, maar zijn moeder is na de scheiding alleen achtergebleven en nog altijd verdrietig over hoe alles is verlopen.

Wanneer de zoon zijn vader bezoekt, kan hij het gevoel krijgen dat hij zijn moeder tekortdoet:

“Als ik papa steun, laat ik mama in de steek.”

Of:

“Als ik vertel dat het goed met papa gaat, doet dat mama pijn.”

Er ontstaat dan spanning tussen verschillende loyaliteiten. Rationeel hoeft hij helemaal niet te vinden dat hij moet kiezen, maar dat gevoel kan er wel zijn.

Loyaliteitsconflict bij volwassenen na een scheiding

Ook een ouder zelf kan in een loyaliteitsconflict terechtkomen. Bijvoorbeeld wanneer iemand opnieuw een relatie krijgt terwijl er vanwege de kinderen nog intensief contact is met de ex-partner.

De nieuwe partner kan behoefte hebben aan duidelijke grenzen, de ex-partner aan samenwerking en de kinderen aan continuïteit. De ouder kan daardoor het gevoel krijgen:

“Als ik rekening houd met mijn ex, doe ik mijn nieuwe partner tekort.”

Of:

“Als ik voor mijn nieuwe relatie kies, laat ik mijn kinderen in de steek.”

Ook dat is een vorm van loyaliteitsconflict.

Loyaliteitsconflict in een samengesteld gezin

Een nieuwe relatie kan de situatie verder ingewikkeld maken. Een nieuwe partner krijgt een plek in het leven van de ouder, terwijl de ex-partner vanwege de kinderen aanwezig blijft.

Voor kinderen kan dat lastig zijn. Een kind kan bijvoorbeeld denken:

“Als ik de nieuwe partner van mama aardig vind, verraad ik papa.”

Of:

“Als ik het leuk vind in het nieuwe gezin van papa, doet mama dat verdriet.”

Het is daarom belangrijk om kinderen niet te dwingen nieuwe relaties direct te omarmen. Geef ruimte. Een kind mag tijd nodig hebben om aan een nieuwe situatie te wennen. Het mag van zijn ouder houden én een band opbouwen met een nieuwe partner.

Loyaliteit hoeft geen wedstrijd te worden.

Ex-partners hoeven geen vrienden te worden

Een veelgemaakte gedachte bij scheidingen is dat een goede scheiding betekent dat ex-partners goed met elkaar moeten kunnen opschieten. Dat hoeft niet.

Ex-partners hoeven geen vrienden te worden, het niet over alles eens te zijn of hun gevoelens over het verleden volledig met elkaar op te lossen.

Wanneer er kinderen zijn, is het wel belangrijk om het onderlinge conflict zoveel mogelijk te beheersen.

Het doel is niet:

“Wij moeten weer goed met elkaar kunnen opschieten.”

Het doel is:

“Ons kind mag kind blijven.”

Daarvoor zijn soms juist duidelijke afspraken, beperkte communicatie en een voorspelbare omgangsregeling nodig. Dat sluit bijvoorbeeld aan bij het principe van parallel ouderschap, waarbij ouders hun ouderschap zoveel mogelijk naast elkaar organiseren wanneer intensieve samenwerking steeds tot conflicten leidt.

Wat kan een mediator doen bij een loyaliteitsconflict?

Een loyaliteitsconflict gaat niet alleen over wat ouders juridisch moeten afspreken. Het gaat ook over de manier waarop ouders na de scheiding met elkaar en met hun kinderen omgaan.

Een mediator kan helpen om gesprekken terug te brengen naar de vraag:

Wat hebben de kinderen nodig om na de scheiding zo stabiel mogelijk verder te kunnen?

Daarbij kunnen onderwerpen aan bod komen zoals:

• de zorg- en omgangsregeling;
• communicatie tussen ouders;
• overdrachtsmomenten;
• informatie over school en gezondheid;
• vakanties en feestdagen;
• de introductie van nieuwe partners;
• de manier waarop ouders met elkaar communiceren;
• het voorkomen dat kinderen boodschappen tussen ouders moeten overbrengen.

Het doel is niet dat ouders het verleden volledig met elkaar eens worden. Het doel is om werkbare afspraken voor de toekomst te maken.

Loyaliteitsconflict voorkomen begint bij ruimte geven

Een loyaliteitsconflict ontstaat wanneer iemand het gevoel krijgt dat verschillende belangrijke relaties niet naast elkaar mogen bestaan. Bij kinderen is dat vaak extra ingrijpend.

Een kind hoeft niet te kiezen tussen papa en mama. Een volwassen kind hoeft niet te kiezen tussen zijn gescheiden ouders. Een ouder hoeft niet te kiezen tussen goed ouderschap en een nieuw leven.

Er mag ruimte zijn voor meerdere relaties en meerdere gevoelens. Dat betekent niet dat iedereen elkaar aardig moet vinden. Het betekent wel dat mensen elkaar zoveel mogelijk de ruimte geven om een betekenisvolle relatie met anderen te onderhouden.

Wat betekent dit voor ouders na een scheiding?

Een scheiding verandert de relatie tussen twee partners. Maar wanneer er kinderen zijn, blijven beide ouders onderdeel van het leven van hun kind.

Daarom kan het helpen om tijdens een scheiding niet alleen te kijken naar de juridische of financiële afspraken, maar ook naar de manier waarop jullie als ouders verdergaan.

• Wie haalt de kinderen op?
• Hoe communiceren jullie?
• Welke informatie delen jullie?
• Wat bespreken jullie wel en niet met de kinderen?
• Hoe gaan jullie om met nieuwe partners?
• En vooral: hoe voorkomen jullie dat jullie kind het gevoel krijgt dat het moet kiezen?

Dat zijn soms moeilijke gesprekken. Juist duidelijke afspraken kunnen kinderen veel rust geven.

Aandacht voor kinderen en ouderschap na de scheiding

Bij Scheiden doe je samen kijken we niet alleen naar het moment waarop jullie uit elkaar gaan, maar ook naar de periode daarna. Zeker wanneer er kinderen zijn, blijft de manier waarop jullie met elkaar omgaan belangrijk. Johan Bosveld, mediator bij scheiding en MfN-registermediator, begeleidt stellen bij het maken van duidelijke en werkbare afspraken. Daarbij is aandacht voor de juridische en financiële kant van de scheiding, maar ook voor de gevolgen voor kinderen en het ouderschap na de scheiding.

Hebben jullie vragen over de gevolgen van een scheiding voor jullie kinderen of merken jullie dat jullie kind tussen beide ouders terechtkomt? Dan kan het helpen om hier samen met een mediator naar te kijken. Bij Scheiden doe je samen kunnen jullie vrijblijvend bespreken welke begeleiding bij jullie situatie past.

Want een kind hoeft niet te kiezen tussen zijn ouders. Het mag van allebei blijven houden.