Overbedeling en onderbedeling bij een scheiding: wat zijn de gevolgen?

Bij een scheiding moeten jullie veel financiële zaken verdelen. Denk aan de woning, het spaargeld, beleggingen, een auto, een onderneming en pensioen. Op papier lijkt zo’n verdeling soms eenvoudig. Toch ontstaat er al snel een belangrijke vraag: krijgt ieder van jullie evenveel waarde?

De één kan bijvoorbeeld de woning overnemen, terwijl de ander het spaargeld en andere bezittingen krijgt. Omdat de waarden van deze bezittingen verschillen, kan één van jullie overbedeeld zijn en de ander onderbedeeld. Maar wat is overbedeling precies? Hoe bereken je een overbedelingssom? En kun je een overbedeling bij echtscheiding zomaar verrekenen met bijvoorbeeld pensioen of de overwaarde van de woning?

In deze blog leggen we uit wat overbedeling betekent, hoe onderbedeling werkt en met welke juridische en fiscale gevolgen jullie rekening moeten houden.

Wat is overbedeling?

Overbedeling betekent dat één van de partners bij de verdeling meer waarde krijgt dan waarop die partner recht heeft. Het gaat dus niet alleen om hoeveel bezittingen iemand krijgt, maar vooral om de totale waarde van de bezittingen en schulden die aan iedere partner worden toegedeeld.

Stel dat jullie samen een vermogen van € 300.000 hebben en allebei recht hebben op de helft. Dan heeft ieder in beginsel recht op € 150.000. Krijgt één partner bezittingen met een waarde van € 200.000 en de andere partner € 100.000? Dan is de eerste partner voor € 50.000 overbedeeld en de andere partner voor € 50.000 onderbedeeld.

Wat is onderbedeling?

Onderbedeling is het tegenovergestelde van overbedeling. Een partner krijgt dan minder waarde uit de verdeling dan waarop hij of zij recht heeft. Bij een gelijke gerechtigdheid betekent een overbedeling van de ene partner meestal automatisch een onderbedeling van de andere partner.

Dat betekent niet dat jullie allebei precies dezelfde bezittingen moeten krijgen. Het gaat om de waarde die iedere partner uiteindelijk krijgt. De één kan bijvoorbeeld de woning krijgen en de ander spaargeld, beleggingen of andere bezittingen. Zolang de totale waarde aansluit bij ieders aandeel, hoeft er geen sprake te zijn van overbedeling.

Overbedeling bij echtscheiding: hoe ontstaat het?

Overbedeling bij echtscheiding ontstaat vaak doordat één partner bepaalde bezittingen overneemt. De meest voorkomende situatie is dat één van jullie in de gezamenlijke woning blijft wonen. Maar ook bij spaargeld, beleggingen, auto’s, ondernemingen en andere vermogensbestanddelen kan overbedeling ontstaan.

Voordat je kunt bepalen of sprake is van overbedeling, moet eerst duidelijk zijn welke bezittingen en schulden verdeeld moeten worden, welk huwelijksvermogensregime van toepassing is en wie juridisch eigenaar is van de bezittingen. Ook de waarde van de verschillende vermogensbestanddelen, eventuele fiscale latenties en het aandeel waarop iedere partner recht heeft, spelen een rol.

Pas wanneer deze informatie compleet is, kun je berekenen of iemand overbedeeld of onderbedeeld is.

Voorbeeld van overbedeling bij de woning

Een veelvoorkomend voorbeeld is een gezamenlijke koopwoning. Stel dat de woning € 500.000 waard is en de hypotheek € 300.000 bedraagt. De overwaarde is dan € 200.000. Als jullie allebei recht hebben op de helft van de overwaarde, heeft ieder recht op € 100.000.

De vrouw neemt de woning over. Zij krijgt daarmee de woning met een waarde van € 500.000 en neemt de hypotheek van € 300.000 voor haar rekening. De netto waarde die zij krijgt, bedraagt € 200.000. Haar aandeel is € 100.000, waardoor zij voor € 100.000 overbedeeld is. De man is voor hetzelfde bedrag onderbedeeld.

In beginsel ontstaat daardoor een overbedelingssom van € 100.000 die moet worden verrekend. Dat kan bijvoorbeeld door een betaling uit spaargeld, een aanvullende hypotheek of lening, een schuld aan de ex-partner of door andere bezittingen aan de onderbedeelde partner toe te delen.

Bij het overnemen van een woning is het belangrijk om uit te gaan van een realistische waarde. Ook de fiscale gevolgen van de gekozen waarde en de uitkoopsom moeten worden meegenomen. Een te lage uitkoopsom kan onder omstandigheden fiscale gevolgen hebben.

Hoe bereken je een overbedelingssom?

De overbedelingssom is het bedrag dat nodig is om het verschil tussen de uiteindelijke verdeling en het gerechtigde aandeel te compenseren. Een eenvoudige berekening begint met de totale netto waarde van het te verdelen vermogen. Vervolgens bepaal je welk aandeel iedere partner daarin heeft en vergelijk je dat met de waarde die iedere partner daadwerkelijk krijgt.

Stel dat het te verdelen vermogen bestaat uit:

• woning: € 400.000;
• hypotheek: € 250.000;
• spaargeld: € 100.000;
• auto: € 20.000.

Het totale nettovermogen bedraagt dan € 270.000. Als jullie allebei recht hebben op de helft, bedraagt het gerechtigde aandeel € 135.000 per persoon.

De vrouw krijgt de woning, neemt de hypotheek over en krijgt daarnaast de auto. Haar netto aandeel bedraagt daarmee € 170.000. De man krijgt € 100.000 aan spaargeld. De vrouw is daarmee € 35.000 overbedeeld en de man € 35.000 onderbedeeld. De overbedelingssom bedraagt in dit voorbeeld € 35.000.

Hoe wordt een overbedeling verrekend?

Een overbedeling hoeft niet altijd direct met een bankbetaling te worden opgelost. Jullie kunnen verschillende afspraken maken over de manier waarop de onderbedeling wordt gecompenseerd. Welke oplossing passend is, hangt onder andere af van de beschikbare financiële middelen en de bezittingen die worden verdeeld.

Betaling uit eigen vermogen

De partner die overbedeeld is, kan de andere partner bijvoorbeeld uitbetalen met spaargeld of ander beschikbaar vermogen. Daarmee wordt de overbedelingssom direct verrekend.

Financiering via een hypotheek

Bij een woning kan de overbedelingssom soms worden meegenomen in een nieuwe of verhoogde hypotheek. Of dit mogelijk is, hangt onder andere af van het inkomen, de woningwaarde en de geldende hypotheekregels.

Een schuld aan de ex-partner

Het kan ook zijn dat de overbedeelde partner het bedrag niet direct kan betalen. Jullie kunnen dan onder voorwaarden afspreken dat de overbedelingssom als schuld aan de andere partner blijft staan. Leg daarbij goed vast hoe het zit met rente, aflossing, looptijd, opeisbaarheid en eventuele zekerheid.

Andere bezittingen toedelen

Een overbedeling kan ook worden gecompenseerd door andere vermogensbestanddelen aan de andere partner toe te delen. Het gaat uiteindelijk om de totale waarde van de verdeling. Wie welke bezittingen krijgt, hoeft dus niet exact gelijk te zijn.

Is overbedeling hetzelfde als een schenking?

Niet automatisch. Een ongelijke verdeling kan verschillende juridische en fiscale oorzaken hebben. Toch kan een bevoordeling onder omstandigheden wel als schenking worden gezien.

Bij een scheiding kan bijvoorbeeld de vraag ontstaan of één partner uit vrijgevigheid meer krijgt dan waarop hij of zij recht heeft. Ook wanneer een partner afziet van een onderbedelingsvordering, kan dit relevant zijn. Stel dat één partner recht heeft op € 80.000, maar vrijwillig afziet van deze vordering zonder dat daar een voldoende tegenprestatie tegenover staat. Dan kan de andere partner hierdoor worden bevoordeeld.

Dat betekent niet dat iedere ongelijke verdeling automatisch een schenking is. De reden voor de verdeling, de gemaakte afspraken en de omstandigheden van de scheiding zijn belangrijk. Juist daarom is het verstandig om in het echtscheidingsconvenant duidelijk vast te leggen waarom jullie voor een bepaalde verdeling kiezen.

Welke fiscale gevolgen kan overbedeling hebben?

Bij overbedeling is het belangrijk om niet alleen naar de juridische verdeling te kijken. De fiscale gevolgen kunnen namelijk verschillen per situatie. Vooral wanneer één partner zonder voldoende tegenprestatie wordt bevoordeeld, moet worden bekeken of sprake kan zijn van een schenking.

Schenkbelasting

Als één partner zonder voldoende tegenprestatie wordt bevoordeeld, kan sprake zijn van een schenking. Een concreet voorbeeld is een woning met een netto waarde van € 300.000. Als beide partners recht hebben op € 150.000, maar één partner de volledige waarde krijgt zonder compensatie aan de andere partner, ontstaat een aanzienlijke bevoordeling.

Of daar daadwerkelijk schenkbelasting over verschuldigd is, moet aan de hand van de concrete omstandigheden worden beoordeeld. Een ongelijke verdeling betekent dus niet automatisch dat schenkbelasting moet worden betaald.

Belastinglatenties

Niet ieder vermogensbestanddeel heeft dezelfde netto waarde. Bij sommige bezittingen moet rekening worden gehouden met belasting die in de toekomst mogelijk verschuldigd wordt. Denk bijvoorbeeld aan bepaalde lijfrentevoorzieningen, pensioenvoorzieningen, ondernemingen, beleggingsproducten en verzekeringsproducten.

Een vermogensbestanddeel met een bruto waarde van € 200.000 is daarom niet altijd economisch gelijk aan € 200.000 die direct op een bankrekening staat. Welke belastinglatentie moet worden toegepast, verschilt per vermogensbestanddeel en situatie. Dit moet daarom zorgvuldig worden berekend.

Kun je overbedeling verrekenen met pensioen?

Deze vraag ontstaat regelmatig wanneer één partner de woning overneemt. Bijvoorbeeld wanneer de man de woning krijgt en de vrouw in ruil daarvoor een groter deel van een pensioenrecht ontvangt. Dat kun je niet zomaar één op één tegen elkaar wegstrepen.

Pensioen is namelijk anders dan direct beschikbaar vermogen. Het gaat om toekomstige uitkeringen en de fiscale en juridische behandeling verschilt van die van bijvoorbeeld spaargeld of overwaarde. Bij een scheiding moet daarom eerst worden vastgesteld welke pensioenrechten er zijn en welke afspraken volgens de wet, huwelijkse voorwaarden of het scheidingsconvenant gelden.

Overbedeling en pensioenverrekening

Bij pensioenverrekening wordt een pensioenrecht gebruikt in de financiële afwikkeling tussen ex-partners. Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen pensioenverevening, pensioenconversie en een afspraak waarbij pensioenrechten financieel worden verrekend met andere vermogensbestanddelen. Deze begrippen hebben niet dezelfde juridische en fiscale betekenis.

Een pensioenrecht van bijvoorbeeld € 150.000 is bovendien niet automatisch gelijk aan € 150.000 aan overwaarde. Bij de vergelijking kunnen onder andere de waarde van het pensioenrecht, het moment waarop de uitkeringen plaatsvinden, de fiscale behandeling, de levensverwachting, de gevolgen bij overlijden en de mogelijkheid om het pensioenrecht daadwerkelijk uit te voeren een rol spelen.

Ook het afzien van pensioenrechten of het op een andere manier verrekenen daarvan kan fiscale gevolgen hebben. Daarom is het belangrijk om een dergelijke afspraak niet alleen vanuit de waarde op papier te beoordelen, maar ook te kijken naar de juridische en financiële gevolgen op langere termijn.

Voorbeeld: woning en pensioen met elkaar verrekenen

Stel dat de woning een netto overwaarde van € 300.000 heeft. De man neemt de woning over. De vrouw ontvangt in plaats van een deel van de overwaarde een groter deel van een pensioenrecht.

Op papier lijkt dat misschien een eenvoudige ruil. Toch zijn de twee vermogensbestanddelen niet zonder meer gelijkwaardig. De overwaarde van de woning is direct als vermogen beschikbaar, terwijl een pensioenrecht gekoppeld is aan toekomstige uitkeringen en een andere fiscale en juridische behandeling heeft.

Als jullie bijvoorbeeld rekenen met een netto pensioenwaarde van € 180.000, betekent dit niet automatisch dat de resterende € 120.000 zonder meer als overbedelingssom kan worden vastgesteld. Eerst moet worden bepaald welke pensioenwaarde juridisch en financieel moet worden gebruikt en welke afspraken precies worden gemaakt.

Dit is een goed voorbeeld van waarom een vermogensverdeling bij scheiding meer is dan alleen een optelsom van bedragen.

Wanneer moet je rekening houden met belastinglatenties?

Een belastinglatentie is een bedrag dat je in mindering kunt brengen op de waarde van een vermogensbestanddeel omdat er in de toekomst mogelijk belasting over verschuldigd is. Stel dat een voorziening een bruto waarde heeft van € 200.000 en de verwachte fiscale claim € 60.000 bedraagt. Dan kan de economische waarde voor de verdeling anders zijn dan € 200.000.

Dat betekent niet dat je standaard altijd hetzelfde percentage van een voorziening moet aftrekken. De juiste waardering hangt af van het soort vermogen en de concrete fiscale situatie. Vooral wanneer pensioen, lijfrenten, een onderneming of andere fiscale voorzieningen onderdeel zijn van de scheiding, is een zorgvuldige waardering belangrijk.

Wat als de overbedelingsschuld niet direct kan worden betaald?

Niet iedereen kan een grote overbedelingssom direct betalen. Zeker wanneer één partner de woning overneemt, kan een aanzienlijk bedrag ontstaan. Een oplossing kan zijn om de schuld aan de ex-partner voorlopig te laten bestaan.

Dan moeten jullie duidelijke afspraken maken over de hoogte van de schuld, de rente, de looptijd, de aflossing, de opeisbaarheid en eventuele zekerheid. Ook is het verstandig om vooraf vast te leggen wat er gebeurt bij verkoop van de woning, betalingsproblemen of overlijden.

Het is belangrijk dat zo’n afspraak zakelijk en duidelijk wordt vastgelegd. Een niet-zakelijke bevoordeling kan namelijk fiscale gevolgen hebben.

Kun je een woning onverdeeld laten?

Soms willen ex-partners de woning niet direct verdelen. Bijvoorbeeld omdat één ouder voorlopig met de kinderen in de woning blijft wonen. De woning blijft dan gezamenlijk eigendom en de daadwerkelijke verdeling wordt uitgesteld.

Ook dan is het belangrijk om vooraf duidelijke afspraken te maken over de periode waarin de woning onverdeeld blijft, de hypotheeklasten, het onderhoud, de verzekering, waardestijgingen en waardedalingen en het moment waarop de woning alsnog wordt verkocht of verdeeld.

Een woning onverdeeld laten kan in sommige situaties een praktische oplossing zijn, maar het betekent niet dat de financiële gevolgen verdwijnen. De afspraken moeten juist extra duidelijk zijn.

Welke informatie heb je nodig om overbedeling te berekenen?

Een goede berekening begint met een compleet overzicht van jullie vermogen. Denk aan de woning en hypotheek, bank- en spaarrekeningen, beleggingen, auto’s en andere waardevolle bezittingen, ondernemingsvermogen, pensioenrechten, lijfrenten, schulden en eventuele privévermogensbestanddelen.

Daarna wordt per vermogensbestanddeel bepaald welke waarde moet worden gebruikt en aan wie het wordt toegedeeld. Een overzicht kan er bijvoorbeeld als volgt uitzien:

Vermogensbestanddeel	Waarde	Partner A	Partner B
Woning	€ 500.000	€ 500.000	€ 0
Hypotheek	– € 300.000	– € 300.000	€ 0
Spaargeld	€ 100.000	€ 0	€ 100.000
Pensioen	nader te waarderen	€ 0	nader te bepalen

Vervolgens wordt bepaald welk aandeel iedere partner heeft en welk verschil moet worden verrekend. Bij ingewikkeld vermogen is het verstandig om naast de juridische verdeling ook te kijken naar de fiscale en financiële gevolgen. Zo voorkom je dat een verdeling op papier eerlijk lijkt, maar in de praktijk toch grote verschillen oplevert.

Waarom is de peildatum belangrijk bij overbedeling?

De waarde van een vermogensbestanddeel kan veranderen. Daarom is ook de peildatum bij scheiding belangrijk bij het bepalen van overbedeling.

Voor de omvang van het vermogen en voor de waardering kunnen verschillende momenten relevant zijn. Vooral bij woningen, ondernemingen en beleggingen kan dat verschil aanzienlijk zijn. Stel dat een woning op het ene moment € 450.000 waard is en enkele maanden later € 500.000. Dan maakt het voor de berekening van de overbedeling uit welke waarde volgens de gemaakte afspraken en het toepasselijke juridische kader moet worden gebruikt.

Een duidelijke afspraak over de peildatum voorkomt daarom discussie achteraf.

Overbedeling en mediation bij scheiding

Overbedeling gaat uiteindelijk niet alleen over een bedrag. Achter de verdeling zitten vaak belangrijke keuzes. Wie blijft in de woning? Hoe kunnen beide partners financieel opnieuw beginnen? Wat gebeurt er met pensioen? En hoe zorg je ervoor dat de afspraken ook over een paar jaar nog werkbaar zijn?

Bij mediation bij scheiding bespreken jullie deze onderwerpen samen onder begeleiding van een onafhankelijke scheidingsmediator. Het doel is niet dat één partner wint. Het gaat erom dat jullie begrijpen wat de financiële gevolgen van de verschillende mogelijkheden zijn en vervolgens samen duidelijke afspraken maken.

Dat is vooral belangrijk wanneer de verdeling ingewikkeld wordt door een koopwoning, onderneming, pensioen of fiscale voorzieningen.

De rol van Johan Bosveld bij financiële afspraken

Bij Scheiden doe je samen wordt mediation gecombineerd met financiële deskundigheid. Johan Bosveld is MfN-registermediator, geregistreerd financieel scheidingsadviseur (RES, CFP en RFEA) en hypotheekadviseur. Hij richt zich onder andere op de woning, geldzaken, belastingzaken en pensioen binnen een scheiding.

Dat is juist bij overbedeling waardevol. De vraag is namelijk niet alleen hoeveel de ene partner aan de andere moet betalen. Er moet ook worden gekeken naar de manier waarop de verdeling wordt vormgegeven en wat daarvan de financiële en fiscale gevolgen zijn.

Een goede begeleiding begint daarom met overzicht. Welke bezittingen en schulden zijn er? Wat is de waarde? Waar heeft ieder recht op? En welke oplossing past bij jullie financiële situatie?

Veelgemaakte fouten bij overbedeling

Bij het verdelen van vermogen tijdens een scheiding ontstaan regelmatig misverstanden. Een paar voorbeelden:

• Alleen naar de waarde van de woning kijken. Ook spaargeld, schulden, pensioen en andere bezittingen kunnen onderdeel zijn van de verdeling.
• Bruto waarden met elkaar vergelijken. Bij bepaalde vermogensbestanddelen moet rekening worden gehouden met fiscale gevolgen of latenties.
• Pensioen zien als gewoon spaargeld. Een pensioenrecht heeft een andere juridische en fiscale behandeling.
• Een overbedelingsschuld mondeling afspreken. Maak duidelijke afspraken over rente, aflossing en opeisbaarheid.
• Geen rekening houden met de peildatum. Waarden kunnen tussen verschillende momenten aanzienlijk veranderen.
• Een ongelijke verdeling automatisch als belastingvrij beschouwen. Een bevoordeling kan onder omstandigheden fiscale gevolgen hebben.

Overbedeling bij scheiding: eerst rekenen, daarna afspraken maken

Overbedeling betekent dat één partner meer waarde krijgt dan waarop hij of zij recht heeft. Onderbedeling betekent dat een partner juist minder waarde ontvangt. In veel situaties wordt het verschil gecompenseerd met een overbedelingssom. Dat kan bijvoorbeeld via een directe betaling, een lening, een schuld aan de ex-partner of door andere vermogensbestanddelen toe te delen.

De berekening wordt ingewikkelder wanneer ook een woning, pensioen, onderneming of fiscale voorziening onderdeel is van de verdeling. Dan zijn de bedragen op papier niet altijd gelijk aan de economische waarde voor beide partners.

Daarom is het verstandig om bij een complexe vermogensverdeling eerst alle bezittingen en schulden in kaart te brengen. Daarna bepaal je welke waarden en fiscale aandachtspunten gelden. Pas vervolgens maak je afspraken over de daadwerkelijke verdeling. Zo voorkom je dat een oplossing die op het eerste gezicht eenvoudig lijkt, later alsnog tot financiële of fiscale problemen leidt.

Heb je vragen over overbedeling bij jullie scheiding?

Willen jullie weten hoe de verdeling van jullie woning, spaargeld, pensioen of andere bezittingen eruit kan zien? Of is er discussie ontstaan over een overbedelingssom?

Bij Scheiden doe je samen helpen we jullie om overzicht te krijgen en samen duidelijke afspraken te maken. Met de combinatie van mediation en financiële deskundigheid kijken we niet alleen naar de juridische verdeling, maar ook naar de financiële en fiscale gevolgen.

Johan Bosveld begeleidt als MfN-registermediator en financieel scheidingsadviseur stellen bij ingewikkelde financiële vraagstukken rondom hun scheiding. Willen jullie jullie situatie bespreken? Neem dan vrijblijvend contact met ons op voor een kosteloos kennismakingsgesprek.

Let op: de voorbeelden en bedragen in deze blog zijn uitsluitend bedoeld ter illustratie. De juridische en fiscale gevolgen van overbedeling hangen af van jullie huwelijksvermogensregime, de gemaakte afspraken, de samenstelling van het vermogen en de geldende wet- en regelgeving. Laat een concrete verdeling daarom altijd beoordelen voordat jullie definitieve afspraken maken.